بذر گل محمدی

در خانواده گلسرخیان در حدود 200 گونه گیاهی وجود دارند که از میان آنها تعداد محدودی دارای مواد فرار و عطری بوده و در تهیه اسانس مورد استفاده قرار میگیرند. برای تهیه اسانس از بین این تعداد معدود نیز گل محمدی به عنوان محصول اصلی شناخته میشود که از اسانس آن در صنایع بهداشتی، دارویی و غذایی مورد استفاده قرار میگیرند (Rusanov et al., 2009) . امروزه استفاده از اسانس گل محمدی در صنعت داروسازی افزایش چشمگیری پیدا کرده و روز به روز نیز در حال افزایش است . کشت و کار گل محمدی و تولید اسانس آن در سه کشور ایران، ترکیه و بلغارستان بهعنوان یک محصول استراتژیک مطرح بوده و از اهمیت بالایی برخوردار است. بر اساس مطالعات توماس و همکاران (2000) هرساله در حدود 7 تا 10 درصد به میزان تولید این محصول افزوده میشود. گل محمدی به دامنه وسیعی از شرایط اقلیمی سازگار بوده و ازجمله گیاهان کمتوقع طبقهبندی میشود. بههرحال اطلاعات بسیار ابتدایی در مورد کشت و کار، فیزیولوژِی، اکولوژی و زیستشناسی این گیاه در دسترس است. در این مقاله به ذکر پارهای از مطالعات انجامگرفته در مورد این گیاه پرداخته میشود .

خصوصیات گیاهشناسی

 

گلمحمدی بانام علمی Rosa damascenaMill. از شاخه گیاهان گلدار، زیرشاخه نهاندانگان، ردهی دولپهایها، زیررده Rosidea،راسته Rosales، خانواده Rosaceae، زیر خانواده Rosoideaeهست. گل محمدی در دسته ی رزهای قدیمی و غیر بالارونده طبقه بندی می شود. این گیاه به شکل درختچهای خزان کننده، به ارتفاع حدود 1 تا 2 متر دارای برگهای مرکب از هفت تا نه برگچه دندانهدارو چرمی شکل و ساقههای با انشعاب زیاد و خاردار دارد که این خارها به رنگ قهوه ای و یا قرمز هستند که نوک آنها مستقیم و یا به سمت پایین خمیده است. گلها به شکل صورتی خوشرنگ با 32 گلبرگ صورتی مشابه و یکدست کاسبرگها به تعداد 5 عدد که حداقل سه تای آنها دارای زوائد بزرگی در لبهها هستند. پرچمها زرد رنگ به تعداد 100 عدد در ترکیب گل وجود دارند. روی برگها صاف و سبزرنگ ولی پشت برگها سبز کمرنگ است، دم برگها دارای پوششی از خارهای کوچک و نمدی هستند. در برخی از واریته های گل محمدی ساقه و برگ نیز معطر هستند. در ایران فقط گل محمدی کاشان دارای برگهای با عطر ملایم هستند. گلآذین این گیاه بهصورت دیهیم با 9-3 گل و گاهی بیشتر هست .

گلهای آن بر روی شاخههای یکساله تشکیلشده و در اوایل صبح شروع به باز شدن میکنند، دوره گلدهی کوتاهی دارند و معمولاً یکبار در سال گل میدهد، البته برخی از واریتهها همیشه گلده هستند. در اوایل فصل رشد تا چهار هفتگی برگهای جدید بر روی گیاه ظاهر می شود سپس تا هفته ی ششم رشد رویشی ادامه می یابد. سپس در هفته ی ششم از شروع رشد جوانه های گل بر روی ساقه های رشد یافته در فصل جدید به وجود می ایند. به عبارتی 10 تا 12 هفته پس از شروع فصل رشد گلدهی آغاز می شود. میوه آنکه هیپ[1] نامیده میشود پس از ریزش گلبرگهابهصورت کوزهای شکل در انتهای شاخه باقیمانده و در هنگام رسیدن به رنگ قرمز میباشد (Pal and Singh., 2013) . پس از اتمام دوره ی گلدهی، رشد رویشی گیاه برای تولید ساقه برای سال بعد ادامه می یابد.

MINOLTA DIGITAL CAMERA

خصوصیات کروموزومی

رزها دارای سطح پلوئیدی n2 تاn8 هستند که اغلب رزهای وحشی دیپلوئید (2n=2x=14) میباشند، درصورتیکه بیشتر رقمهای تجاری رز تتراپلوئید (2n=4x=28) هستند. البته سطوح دیگر پلوئیدی مانند پنتاپلوئید و هگزاپلوئید هم در جنس رز یافت میشوند. تعداد کروموزومهای پایه گلمحمدی 7 عدد (2n=4x=28) میباشد (Rout et al., 1999).

منشا پیدایش، تاریخچه و پراکنش گلمحمدی

 

جنس Rosa متعلق به خانواده گل­سرخیان[2] و زیر خانوادهRosoideae دارای بیش از 200 گونه و 18000 رقم یکی از معروفترین گیاهان زینتی است (Gudin., 2000). اکثر گونههای رز بهصورت درختچه هستند و برگهای پایا و خزان کننده دارند و معمولاً در نواحی معتدل نیمکره شمالی پراکندهشدهاند . یکی از قدیمیترین گیاهان خانواده رزاسه،گلمحمدی است که استفاده از آن به سالهای دور برمیگردد. گلمحمدی در ابتدا بهصورت وحشی بوده و هنوز هم بهصورت خودرو در قفقاز، سوریه، مراکش و اسپانیا رشد میکند (Beales et al., 1998 Rusanov et al., 2005 ) . به نظر میرسد که گلمحمدی نوعی دورگه حاصل از گونههایR. gallica و R. canina باشد. ولی در پژوهشی که در سال 2000 میلادی در ژاپن انجام پذیرفت، سه گونه R. moschata و R. gallica و R. fedschenkoana بهعنوان والدین گلمحمدی شناخته شدند (Gault and Synge., 1971).

منشأ آن هنوز مشخص نیست ولی اکثرا مبدا آن را کشورهای بلغارستان، ایران، ترکیه، هند میدانند. درمجموع به نظر میرسد که گلمحمدی نیز مانند سایر گونههای رز از خاورمیانه به کشورهای اروپایی برده شده است (Saakov and Rieksta., 1973).

با توجه به همین موضوع از آنجا که گل محمدی اولین بار از دمشق به کشورهای اروپایی معرفی شد ، آن را رز دمشقی یا نامگذاری کردند. پژوهشهایی که به بررسی تنوع ژنتیکی گل محمدی پرداختند نشان دادند که گل محمدی دارای یک مرکز پیدایش اولیه (به احتمال زیاد ایران) بوده است که از آنجا به سایر نقاط(ترکیه و بلغارستان) منتقل شده است . زیرا گل محمدی موجود در ترکیه و بلغارستان یکی هستند .

 

 

 

گل محمدی به دو دسته ی قدیمی و جدید تقسیم بندی می شود:

 

الف) گل محمدی قدیمی (بهاره)َ

 

این گروه از گل محمدی، دارای ویژگی های مورفولوژیکی و ظاهری می باشد که در بالا ذکر شد . دارای گلهای صورتی رنگ نیمه پر پر می باشد. این گروه در واقع بخش عمده ای از مزارع گل محمدی جهان به خصوص در ایران را شامل می شود و همان گل محمدی معروف است که توسط کشاورزان مورد کشت و کار قرار می گیرد.

ب) گل محمدی جدید (پاییزه)

این دسته از گل محمدی به فرم درختچه ای گسترده و به ارتفاعی در حدود 5/1 متر و عرض 2/1 متر رشد می کنند. گلها به رنگ قرمز صورتی هستند که حالت خوشه ای باز دارند که قطر گل ها در برخی موارد تا 9 سانتی متر هم می رسد. این گروه بیشتر خواستار مناطق با آفتاب زیاد و گرم هستند .

 

زمان گلدهی این واریته ها بیشتر در اواخر تابستان و پاییز است بدین جهت گل محمدی پاییزه خوانده می شوند.