ماهی و باستان شناسی

جمله معروف آب مایه حیات است را همه شنیدهایم، اغلب هم میدانیم که اولین اجتماعات بشری در کنار آب و خصوصاً منابع آب شیرین مثل رودخانهها و دریاچهها تشکیل شدهاند. طبیعی است که تصور کنیم انسانها از مراحل اولیه پیدایش با آبزیان و بویژه ماهیها که از طرفی درشتتر و با چشم قابل مشاهده بودهاند و از طرفی ماده غذایی بوده، آشنایی داشتهاند. یکی از معایب ماهیها برای مصرف کنندگان داشتن استخوان است که برای ماهیشناسان، باستانشناسان و دیرینشناسان نه تنها عیب نیست بلکه حسن بزرگی است. بدون استخوانها امکان مطالعه مهرهدارانی چون ماهیهای گذشته وجود نداشت. استخوانها یکی از قدیمیترین اجزای مورد استفاده در مطالعه مهرهداران هستند. استخوانها نه تنها ابزار مناسبی برای بررسی موجودات فعلی و زنده هستند، بلکه به خاطر استحکام و ماندگاری طولانی، در مطالعات دیرینشناسی و باستانشناسی نیز از اهمیت خاصی برخوردارند و بیشتر مواقع تنها ابزار این نوع مطالعات میباشند. بنابراین، نه تنها محققین و علاقمندان رشتههای مختلف جانورشناسی، بلکه دیرینشناسان و باستانشناسان نیز لازم است که با اسکلت استخوانی جانوران مورد مطالعه آشنایی کافی داشته باشند. گرچه استخوانشناسی یک روش ساده و قدیمی است، ولی هنوز با وجود گسترش روزافزون فنون جدید ازقبیل مطالعات مولکولی، تقریباً تمام مطالعات دیرینشناسی و اغلب مطالعات سیستماتیک، تبارشناسی و باستانشناسی بر اساس استخوانشناسی میباشد و یافتههای حاصل از این مطالعات همچنان از اعتبار خاصی برخوردار است.

جهت استفاده از بقایای ماهیها در باستانشناسی، نه تنها لازم است با استخوانشناسی، بلکه با ردهبندی و سیستماتیک آنها نیز باید آشنایی کافی داشت. کتب متعددی در زبان فارسی در مورد ردهبندی ماهیها نوشته و یا ترجمه شده است که از جدیدترین آنها میتوان ستاری و همکاران (1384)، عسکری (1386)، عمادی (1387) و کیوانی (1387) را نام برد. در مورد استخوانشناسی ماهیها هنوز کتاب جامع و کاملی حتی به انگلیسی وجود ندارد، گرچه مقالات بسیاری در مورد استخوانشناسی گروههای مختلف ماهیها نوشته شده است. تنها کتب موجود، گرگوری (1933) در مورد اسکلت جمجمه ماهیها، کوساکا2 (1974) در مورد دملامی ماهیها، فوجیتا3 (1990) در مورد باله دمی ماهیها و روجو4 (1991) به صورت فرهنگ اصطلاحات استخوانشناسی ماهیها میباشد که خوشبختانه کتاب اخیر توسط یکی از مترجمین این کتاب (کیوانی، 1387) به فارسی ترجمه شده است. این کتاب از این نظر جالب است که چندزبانه میباشد (انگلیسی، فرانسه، آلمانی، اسپانیایی، لاتین، روسی و فارسی). این مسئله از این جهت مهم است که مطالعات اولیه استخوانشناسی ماهیها اغلب توسط اروپاییهای غیر انگلیسی زبان، خصوصاً فرانسوی و آلمانی زبان، صورت گرفته، بنابراین، آشنایی با اصطلاحات استخوانشناسی در زبانهای مختلف اروپایی میتواند به محققین این رشته کمک شایانی بنماید. در ترجمه این کتاب نیز از فرهنگ مذکور برای ترجمه نام استخوانها بسیار استفاده شده است.