کلیات شمس یا دیوان کبیر کلکسیونی؛ ده جلدی (1336)

کلیات شمس یا دیوان کبیر 

نویسنده: مولانا جلاالدین محمد بلخی(مولوی)
مصحح : بدیع الزمان فروزانفر
ناشر: امیر کبیر                                                  
زبان کتاب: فارسی
رحلی  سال انتشار: 1336  دوره چاپ: 1

کمیاب  کیفیت : دست دوم

مروری بر کتاب 

مشتمل برقصائد وغزلیات ومقطعات فارسی وعربی و ترجیعات وملمعات از گفتار مولانا جلالالدین محمد مشهور به مولوی / باتصحیحات و حواشی بدیع الزمان فروزانفر

دیوان شمس تبریزی در عُرف خاندان مولانا و سلسله مولویه در روزگاران پس از مولانا با عنوان دیوان کبیر شناخته میشدهاست. گویا آنچه در تداول مولویان جریان داشتهاست همان دیوان یا غزلیات بودهاست و بعدها عنوان دیوان کبیر را بر آن اطلاق کردهاند.

همچنین عنوان دیوان شمس تبریزی یا کلیات شمس تبریزی نیز از عنوانهایی است که در دورههای بعد بدان داده شدهاست، به اعتبار این که بخش اعظم این غزلها را مولانا خطاب به شمسالدین تبریزی سرودهاست.نسخههای مختصر و کامل این دیوان از قدیم نزد اهل ذوق و اصحاب خانقاه رواج داشتهاست، و پس از رواج چاپ هم با عنوان دیوان شمس تبریزی یا کلیات شمس تبریزی بارها و بارها در ایران و هند به چاپ رسیدهاست.

آخرین و جامعترین و درستترین چاپ آن همان است که به دست بدیعالزمان فروزانفر در فاصله سالهای 1336 تا 1345 توسط انتشارات دانشگاه منتشر شدهاست. دیوان شمس تبریزی در چاپ تصحیحشده فروزانفر شامل 36360 بیت، و دارای 3229 غزل و 1983 رباعی و 44 ترجیع است.

دیوان کبیر از 21 دیوان غزلیات، هر کدام در یک بحر عروضی، و از یک مجموعه رباعیات به وجود آمده است (گولپینارلی، ص 460). روش خاندان مولانا غالباً چنان بود که دیوان را به ترتیب اوزان عروضی تدوین می کردند تا هنگام سماع، غزلی را که می خواستند قوّالی کنند، از وزنش به آسانی بیابند (مولوی، 1387ش، همانجا). این ترتیب اصلی در دیوان شمس تبریزی، در تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، که مقبول ترین تصحیح دیوان است، برهم خورده است.

در دیوان شمس تبریزی تناقض وجود ندارد. مولانا در غزلهای دیوانش، از یک نظام معیّن فکری و عاطفی سخن می گوید (همو، 1387ش، ج1، همان مقدمه، ص 47). اشعار دیوان شمس تبریزی حاصل هیجانات و احساسات مولاناست و یکی از موضوعات اصلی آنها، شوق بازگشتنِ جان عارف به موطن اصلی اوست (همان مقدمه، ص 64ـ65). در این اشعار، انسان (گاه در جامه شمس تبریزی) فقط به سبب جانب الهی اش ستایش می شود (همان، ص 63). مولانا آگاهانه قصد شاعری نداشته و اشعار دیوان شمس را درحالی می سروده که خود و حتی شعر را فراموش می کرده است.

نخستین چاپ دیوان شمس تبریزی، شامل پنجاه هزار بیت، در دو مجلد در هندوستان منتشر شده است (لکهنو، 1302/1885). مقبول ترین چاپ دیوان تاکنون، تصحیح بدیع الزمان فروزانفر باعنوان کلیات شمس تبریزی، یا، دیوان کبیر، در ده مجلد است (تهران 1336ـ1344ش). مجلد نهم تا دهم این تصحیح فهرست قوافی (نوعی کشف الابیات) و مجلد هشتم دربردارنده رباعیات شامل  983،1 رباعی و  876،3 بیت است که بی گمان برخی از آنها سروده مولانا نیست. نیمی از مجلد هفتم شامل بعضی از اشعاری است که غزل تلقی شده اند؛ این بخش دو مستدرک در هفده بیت و 44 ترجیع بند دارد. جمعاً ابیات این دیوان  236،40 بیت است. نیمه دوم مجلد هفتم، فرهنگ نوادر لغات و تعبیرات و مصطلحات و فهارس دیوان کبیر است.

چاپ دیگری از دیوان شمس تبریزی براساس نسخه مورخ 768ـ770 در موزه مولانا در قونیه، در دو مجلد با قطع رحلی، همراه کشف الابیات، به کوشش توفیق هـ. سبحانی در 1386ش و 1389ش به چاپ رسیده است. در این نسخه،  260،3 غزل، 43 ترجیع بند،  866،1 رباعی و جمعاً  285،40 بیت آمده است. عبدالباقی گولپینارلی، دانشمند ترک (متوفی 1361ش/1982)، دیوان کبیر را براساس همین نسخه در هفت مجلد، با توضیحاتی در پایان هر جلد، به ترکی ترجمه و منتشر کرده است (استانبول 1957ـ 1958). نوید اوغوز ارگین، محقق ترک، از روی ترجمه گولپینارلی، این دیوان را به انگلیسی ترجمه کرده است (کالیفرنیا 1997). گولپینارلی ترجمه ترکی یک مجلد از رباعیات دیوان کبیر را بعداً به چاپ رساند (استانبول 1964).

در اروپا، اشعار مولانا نخست به آلمانی ترجمه شد. نخستین بار یوزف فون هامر پورگشتال (متوفی 1273/ 1856)، کاردار سیاسی اتریش در خاور نزدیک، پس از بازگشت به وین، کتابی دربارة تاریخ ادبیات ایران نوشت (وین 1818) که 78 صفحه از آن، ترجمه آلمانی قطعه هایی از مثنوی و غزلهایی از دیوان شمس تبریزی است (لوئیس، ص 566). پس از هامر پورگشتال، فریدریش روکِرت (متوفی 1282/1866) براساس غزلیات دیوان شمس، 42 غزل سرود و منتشر کرد (توبینگن،1821). وینتسنتس ریتر فون روزن تسوایگ ـ شواناو، خاورشناس اتریشی (متوفی 1282/ 1865)، نیز 75 غزل از دیوان مولانا را گلچین کرد و متن فارسی را همراه با ترجمه آلمانی منتشر کرد (وین، 1838). افرادی نیز با الهام از غزلیات شمس به آلمانی شعر سروده و شهرت یافته اند، ازجمله ارنست برترام (متوفی 1336ش/1957)، هانس ماینکه (متوفی 1353ش/1974)، ارنست اگلی (متوفی 1353ش/1974)، و آنه ماری شیمل (متوفی 1381ش/ 2003؛ همان، ص566ـ 568). یوهان کریستوف بورگِل، خاورشناس سویسی، نیز مجموعه ای از غزلیات و رباعیات دیوان شمس را به آلمانی در قالب شعر ترجمه و منتشر کرده است (برن 1974 و چاپ کامل تر مونیخ 2004). او همچنین ترجمه آلمانی مجموعه صد رباعی از دیوان را جداگانه به چاپ رسانده است...