اسطوره ها و زندگی ما /مری مجلی

اسطوره ها و زندگی ما /مری مجلی

ترجمه آرام قریب 

جلد سخت با کاور 

نشر نو

کتاب «اسطوره ها و زندگی ما» نوشته مری میجلی، فیلسوف برجسته بریتانیایی، که در سال 2003 منتشر شد، اثری مهم در حوزه فلسفه علم، معرفتشناسی و اخلاق است که به بررسی نقش روایتها، استعارهها و چارچوبهای نمادین در شکلگیری فهم ما از جهان میپردازد. میجلی در این کتاب استدلال میکند که آنچه ما «اسطوره» مینامیم لزوما به معنای داستانی دروغین یا غیرعقلانی نیست؛ بلکه اسطورهها در واقع مجموعهای از تصاویر ذهنی، استعارهها و چارچوبهای مفهومی هستند که به ما کمک میکنند جهان پیچیده اطراف خود را فهمپذیر کنیم. از این منظر، حتی تفکر علمی مدرن نیز کاملا عاری از اسطوره نیست، بلکه در بسیاری از موارد بر استعارههایی تکیه دارد که جهتگیری فکری ما را شکل میدهند. میجلی در این اثر بهویژه به نقد برخی از اسطورههای مسلط در فرهنگ علمی و فکری مدرن غرب میپردازد؛ اسطورههایی که اغلب چنان در ذهن ما تثبیت شدهاند که دیگر به عنوان استعاره یا چارچوب تفسیری دیده نمیشوند، بلکه به صورت «واقعیت بدیهی» پذیرفته میشوند. یکی از مهمترین نمونههایی که او بررسی میکند، استعاره «جهان به مثابه ماشین» است؛ تصویری که از دوران انقلاب علمی و اندیشههای دکارت و نیوتن ریشه گرفته و جهان طبیعی را همچون سیستمی مکانیکی و قابل پیشبینی تصور میکند. میجلی معتقد است که این تصویر اگرچه در پیشرفت علم نقش مهمی داشته، اما هنگامی که به عنوان توصیفی کامل از واقعیت تلقی شود، میتواند ما را نسبت به پیچیدگیهای زیستی، اجتماعی و اخلاقی جهان کور کند. یکی از مضامین محوری کتاب، نقش اجتنابناپذیر استعارهها در تفکر انسانی است. میجلی تأکید میکند که هیچ حوزهای از اندیشه-حتی علم تجربی-نمیتواند کاملا بدون استعاره عمل کند. مفاهیمی که برای توضیح پدیدههای پیچیده به کار میبریم اغلب از تصاویر ذهنی و قیاسها شکل میگیرند. مشکل زمانی پدید میآید که فراموش میکنیم این استعارهها صرفا ابزارهای فکری هستند و آنها را به عنوان توصیف دقیق و کامل واقعیت در نظر میگیریم. از دیدگاه میجلی، یکی از وظایف فلسفه آن است که این چارچوبهای پنهان را آشکار کند و نشان دهد چگونه آنها بر درک ما از جهان تأثیر میگذارند. در ادامه، نویسنده نقدی جدی بر علمگرایی و رویکردهای تقلیلگرایانه مطرح میکند؛ دیدگاهی که ادعا میکند تنها علم تجربی-بهویژه فیزیک-توانایی دسترسی به حقیقت را دارد و سایر شیوههای فهم، مانند فلسفه، اخلاق یا هنر، در بهترین حالت فرعی و در بدترین حالت بیاعتبار هستند. میجلی استدلال میکند که چنین دیدگاهی نه تنها سادهانگارانه است، بلکه خود نیز نوعی اسطوره مدرن محسوب میشود. به باور او، واقعیت انسانی چندلایه و پیچیده است و درک کامل آن نیازمند مجموعهای از رویکردهای مختلف-علمی، فلسفی، اخلاقی و فرهنگی-است. یکی از بخشهای بحثبرانگیز کتاب به نقد استعاره «ژن خودخواه» در آثار ریچارد داوکینز اختصاص دارد. میجلی استدلال میکند که این استعاره، اگرچه ممکن است به عنوان ابزاری برای توضیح برخی فرآیندهای تکاملی مفید باشد، اما در سطح فرهنگی میتواند تصویری بیش از حد رقابتی و فردگرایانه از طبیعت ارائه دهد. از نظر او، این تصویر همکاری، همزیستی و وابستگی متقابل میان موجودات زنده را که در زیستشناسی و بومشناسی نقش اساسی دارند، کمرنگ میکند. به همین دلیل، میجلی هشدار میدهد که استعارههای علمی زمانی که وارد گفتمان عمومی میشوند، میتوانند پیامدهای اخلاقی و اجتماعی گستردهای داشته باشند. این نقدها به بحث گستردهتری درباره پیوندهای اجتماعی و بومشناختی انسان منتهی میشوند. میجلی دیدگاهی را که جامعه انسانی را صرفا حاصل قراردادهای عقلانی میان افراد مستقل میداند، ناکافی میشمارد و تأکید میکند که انسانها از ابتدا در شبکهای از روابط زیستی، اجتماعی و محیطی شکل میگیرند. به همین دلیل، فهم ما از اخلاق و مسئولیت باید این وابستگی متقابل میان انسانها و همچنین میان انسان و طبیعت را در نظر بگیرد. این نگاه، پایهای فلسفی برای بسیاری از دیدگاههای معاصر در اخلاق زیستمحیطی فراهم میکند. از نظر سبک نگارش، کتاب از نثر روشن، مثالهای ملموس و استدلالهای منظم بهره میبرد و همین امر آن را برای مخاطبانی فراتر از جامعه تخصصی فلسفه نیز قابل فهم میسازد. یکی از نقاط قوت اصلی اثر این است که نشان میدهد چگونه مفاهیم ظاهرا انتزاعی فلسفی میتوانند در مباحث بسیار عملی-مانند سیاست علمی، نگرش به طبیعت یا اخلاق اجتماعی-تأثیرگذار باشند. در عین حال، برخی منتقدان علمی بر این باورند که میجلی گاه استعارههای بهکاررفته در زیستشناسی تکاملی را بیش از حد تحتاللفظی تفسیر کرده و نقش آنها به عنوان ابزارهای آموزشی یا سادهسازی مفاهیم پیچیده را کمتر مورد توجه